• менять

    1 gemeenschappelijke geschiedenis, 14 landen (+ 3 niet erkende republieken), 7 maanden, 7 schrijvers, 1 fotograaf…

    Project менять: beelden en verhalen over hoe verschillende landen, ooit behorend tot één grote unie, nl de Sovjet Unie, de afgelopen 22 jaar zijn veranderd tot wat ze nu zijn. (meer…)

    23
  • Boek Op eigen benen te koop voor € 29,95 (incl verzendkosten)

    Stuur een bericht naar gert-jan@lombok.nl en ik neem contact met je op

    Tevens te koop bij:

    PhotoQ Bookshop, Wijdesteeg 3A 1012 RN Amsterdam (photoqbookshop.nl)

    Pegasus boekwinkel, Singel 367 1012 WL Amsterdam

    Boekhandel Verkaaik, Lange Tiendeweg 35 2801 KE Gouda

    Reisboekhandel Evenaar Singel 348 1016 AG Amsterdam

    Reisboekhandel Interglobe Vinkenburgstraat 7 3512 AA Utrecht

    groet Gert-Jan Peddemors

    boek

    cover op eigen benen

     
    11082267_945683108797911_4197041636221271955_o
    12345
    tallinn 5207
    http://www.radio1.nl/…/terugluisteren-program…/89/2015-02-11
    Het interview begint na 1 uur 18
     
    6624310040
    http://www.duic.nl/nieuws/utrechtse-fotograaf-presenteert-fotoboek-over-voormalig-sovjetstaten/
     
    1454586_1047371201946323_3782739348954905334_n
    http://debuitenlandredactie.nl/2015/02/acht-journalisten-op-eigen-benen/
     
    vrouw 520  De nachten rond Iskander Kul zijn lang en drankrijk  roma 103  aral 564  lenin narva 538  apen 425  park 414  oudestad 420
     
     
    1
  • Altijd op je hoede: het leven van homo’s in Kazachstan

    Kazachse homoseksuelen moeten op hun tellen passen in hun land. Terwijl ze in besloten clubs zichzelf mogen zijn, leven homo’s overdag onder de druk van discriminatie en onbegrip.

    gay3

    Het is een koele vrijdagavond in Almaty, en niets aan de straat vol dure auto’s doet vermoeden wat er zich onder het wegdek afspeelt. Een zware ijzeren deur, die alleen opengaat via een intercom, geeft toegang tot de ondergrondse dansvloer van de grootste gayclub van de Kazachse miljoenenstad. Op maximaal volume knalt een mix van Russische en Europese popmuziek uit de speakers. Het podium is voor twee wild dansende jongens, die met hun halfnaakte lijven weinig aan de verbeelding overlaten. Op hoge hakken loopt een twee meter lange travestiet richting de bar, omringd door een schare Russische meisjes, terwijl grote bewakers een oogje in het zeil houden. Het is een bijzonder tafereel in een land waar homofilie tot in het parlement openlijk wordt afgekeurd.

    Tradities en geweld
De volgende dag nemen Tybow (34) en Oscar (30) plaats op het terras, nog zichtbaar brak van de avond ervoor. Ze wilden in de club graag hun verhaal kwijt, maar door de harde muziek was een goed gesprek niet mogelijk. Vanaf moment één is Tybow duidelijk: in Kazachstan is homo zijn een ander verhaal dan in Nederland. “We kunnen hier onszelf niet zijn. Wat je gisteren zag is heel bijzonder, en is op veel plekken in Kazachstan onmogelijk.” Veel homo’s trekken weg uit de regio en zijn in grotere steden zoals Almaty, Astana of Karaganda gaan wonen. “Elders is het te gevaarlijk,” zegt Oscar. “Kleinere steden als Shymkent staan bekend om de homohaat en het geweld tegen homo’s. De mensen daar zijn te traditioneel en accepteren ons niet.” Hun oplossing? “We zijn altijd op onze hoede, we gaan nooit alleen over straat,” zegt Tybow. “Ook vermijden we steden die we niet kennen, en zijn we er alleen als we er iemand kennen.”

    In het traditionele Kazachstan is weinig plek voor homo’s, ondanks het feit dat de Kazachse grondwet ‘gelijke rechten voor allen’ bepaalt, en er al jaren geen wettelijk verbod op homofilie meer geldt. “In de clubs zijn we veilig, dat is ons terrein. Buiten moeten we ons echt aanpassen. Als mensen zien dat je homo bent loop je het risico klappen te krijgen, dus je moet weten waar je wel en niet veilig bent,” legt Tybow uit. Zelf is hij een aantal keer het slachtoffer geweest van geweld. “In Astana ben ik twee jaar geleden toegetakeld door een groepje. Toen ik langsliep greep één van hen me bij de keel, en begon de ander al scheldend op mijn gezicht in te slaan. Ze lieten me bloedend achter en beroofden me.”

    Moeilijk, maar niet ondraaglijk
Ondanks de berichten over discriminatie zijn er ook positieve ontwikkelingen in Kazachstan. In gayclubs kan in beschermde omgeving gefeest worden, en eerder dit jaar werd zelfs een symbolisch homohuwelijk gesloten. Het gesprek neemt een andere wending als de vergelijking met andere landen wordt getrokken. Tybow en Oscar moeten toegeven dat het leven voor homo’s in Kazachstan lastig is, maar niet ondraaglijk. “Als je je aanpast kun je in Kazachstan best een normaal leven leiden, het is niet zoals Afghanistan of Iran.”

    Desondanks hebben zij in hun ogen geen toekomst in hun vaderland. “Als je het mij vraagt zal dit land de komende twintig, dertig jaar niet wezenlijk veranderen. Misschien dat het over vijftig jaar beter is, maar daar ga ik niet op wachten.” lacht Tybow. Oscar springt enthousiast op: “Nee, onze toekomst ligt ergens anders – wij willen naar San Francisco. De ‘gay heaven’ van de wereld! Het enige dat wij graag willen is gewoon onszelf kunnen zijn, en hand in hand over straat lopen. Dat is in dit rotland simpelweg onmogelijk.”

    gay2

    Tekst en foto’s: Sjoerd Klumpenaar

     

    0
  • Gert-Jan, Spasiba!

    Het zit erop, onze reis door Centraal Azië en Gert-Jan’s reis door de voormalige Sovjetunie in het kader van project Menjatj. De rondreis door Oezbekistan, Tadzjikistan, Kirgizië en Kazachstan stond voor een groot deel in het teken van de Sovjetgeschiedenis, en de overblijfselen daarvan lagen op veel plekken bijna letterlijk voor het oprapen. Voor ons was een belangrijk reisdoel dan ook om het Sovjetverleden van ‘onze’ regio zo goed mogelijk te gaan begrijpen. Na de vele gesprekken die we met mensen daar voerden, blijft het voorbarig om te zeggen het hele verhaal te kennen. De losse anekdotes geven ons een beeld, maar om de hele geschiedenis te kunnen doorzien is (als dit al mogelijk is) meer nodig. Vast staat dat wij ‘Sovjet’ niet langer associëren met grijs en grauw, maar met groene parken, grote pleinen en gepast architectonisch machtsvertoon. Ook staat de USSR niet voor iets dat zonder meer slecht is. De Unie en het communisme hebben veel positiefs bracht aan de Centraal Aziaten, die dat nu moeten missen en er in veel gevallen op achteruit zijn gegaan sinds die tijd.

    taxi 1474

    Enfin, de zes weken zijn voorbij gevlogen en we hebben ook veel geleerd over het leven in deze landen. Zo kregen we, boerenhollanders als we zijn, pas na drie weken door hoe je in het Russisch water zónder koolzuur bestelt. Ook werd het duidelijk dat mensen bij het loket niet voordringen, maar eigenlijk al uren op een bank zaten te wachten op hun beurt – en dat wij dus degenen waren die voordrongen. Daarnaast leerden we dat het onbeschoft is om meteen wat aan te nemen als iemand je wat aanbiedt, maar je eerst twee keer moet weigeren. Kortom, een kleine inburgeringscursus Centraal Azië.

    Gert-Jan, ontzettend bedankt dat we samen met jou de confrontatie aan mochten gaan met beroerd internet, middeleeuwse toiletten, niet werkende pinpassen, en schreeuwende kinderen in bussen, treinen en vliegtuigen. Dat alles valt in het niet bij wat we zullen missen aan Centraal Azië: de heerlijke sjasliek, de ongelofelijke gastvrijheid van de mensen, de boeiende geschiedenis, de diverse natuur en de charme van de Centraal Aziatische onlogica. We hebben deze reis als heel bijzonder ervaren, en hebben je leren kennen als een hele prettige reisgenoot. We kijken uit naar de productie en publicatie van het boek, en de ontmoeting met de andere schrijvers!

    Спасибо и до свидания!

    sovjet 1472

    Tekst Lindsey Groot

    0
  • Een opgedroogde herinnering

    In de jaren ’60 was Aralsk een bruisende havenstad aan het Kazachse Aralmeer, een van de grootste gesloten wateren ter wereld. Door het aftappen van de voedende rivieren tijdens de Sovjettijd slonk het meer tot een kleine strook water. De inwoners van Aralsk moesten machteloos toekijken hoe ‘hun’ meer in recordtempo opdroogde. “Iedereen wist wat er gaande was, maar protesteren durfden we niet.”

    aral 605
    Marat Turenuratov

    In de oude haven van Aralsk staan twee gigantische scheepskranen al ruim dertig jaar te wachten op het volgende vissersschip dat moet worden gelost. Maar in plaats van vissersschepen liggen er tegenwoordig kamelen in de haven, die ironisch genoeg ook hier bekend staan als ‘de schepen van de woestijn’. Er hangt een doodse, tragische stilte over de vlakte. De oude kustlijn is nog steeds zichtbaar, en de pakhuizen en loodsen staan als betonnen littekens aan de horizon.

    In een goedkoop ingericht café schuift Marat Turenuratov (55) zijn stoel aan. Hij woont al zijn hele leven in Aralsk, en het water van het Aralmeer speelde een belangrijke rol in zijn jeugd. “Ik ging als kind elke dag zwemmen met mijn vriendjes, hier in de haven. Het water was ongewoon helder, je kon de vissen tellen. In de haven lagen jachten, en moeders liepen met hun kinderen over de promenade.” Er klinkt iets treurigs in zijn stem. “Het begon in de jaren ’70, en het ging heel hard. Het water zakte elke week, en vissers moesten steeds verder gaan om wat te kunnen vangen. Ik heb hier in 1978 nog in de haven gezwommen, ik weet het nog goed. Drie jaar later was het water weg.”

    Het opdrogen van het Aralmeer hoort volgens velen in het rijtje van grootste milieurampen in de menselijke geschiedenis. In de jaren ’60 startte het Sovjetbewind met de toevoerrivieren af te tappen, om zo de katoenvelden in de Fergana-vallei te irrigeren. Het zakken van het water had consequenties voor de bevolking, die vooral van de visvangst leefde. Door verzilting stierf veel vis, waardoor veel vissers hun inkomsten verloren. Grote gebieden raakten vervuild, en zandstormen konden het leven soms dagenlang platleggen. De catastrofale gevolgen voor het Aralmeer waren in Moskou vanaf dag één al bekend. Maar de opbrengst van katoen – dat ook wel het ‘witte goud’ werd genoemd – was belangrijker. Latere Russische pogingen om het meer via een bypass te redden werden gestaakt; veel negatieve publiciteit en de hoge kosten maakten het politiek onhaalbaar.

    Met het terugtrekken van het water begon een uittocht van mensen die hun geluk elders gingen zoeken. Bij de voormalige kade van de haven wijst Marat naar een rij vervallen huizen. “Voordat het water was verdwenen was dit een stad met veel Russische inwoners. Ze zijn allemaal teruggegaan naar Rusland. De vroeger vissers houden nu kamelen of werken als kleine ondernemers, maar werkloosheid blijft een groot probleem. Mensen met geld verhuisden naar grote steden als Almaty of Astana. Twee van mijn broers wonen tegenwoordig in Almaty – wacht even, ik ga iets halen.” Na een kwartiertje komt Marat terug met een oude foto. Twee jongens poseren langs de kade, op de achtergrond is het water te zien. “Dit is mijn broer en een van zijn klasgenoten. De foto is even verderop genomen, je kunt de kranen in de verte zien staan.”

    Op de vraag waarom niemand uit Kazachstan ingreep in de jaren ‘70, kijkt Marat wat geërgerd opzij. “Iedereen wist wat er gaande was, maar protesteren durfden we niet. Wat konden we doen? Alles werd besloten in Moskou, en in de Sovjet-Unie was protesteren onmogelijk. Wie kritiek leverde werd opgesloten, en de staat regelde ander werk voor werkloze vissers. Het leven ging door.” Deze opvatting is bij veel inwoners van Aralsk terug te zien. Ze lijken hun woestijnbestaan ter kennisgeving te hebben aangenomen. De jongeren weten simpelweg niet beter. “Voor degenen die het meer nog hebben meegemaakt is het extra triest, wij herinneren ons nog hoe het hier ooit was,” zegt Marat neerslachtig. “Wat ik het ergste vind? Dat mijn kinderen van 19, 20 en 23 niet kunnen zwemmen. Ze hebben het nooit geleerd.”

    aral 606
    Tekst en foto’s: Sjoerd Klumpenaar en Gert-Jan Peddemors

    3
  • Wat te doen met Vadertje Lenin?

    Het pleintje achter het Nationaal Museum in Bisjkek is een oase van rust vergeleken met het amusementspark even verderop. Een eenzame jongen is bezig met een schets van het voormalige hoofdkwartier van de Kirgizische Sovjetleiding, terwijl een groepje lachende tieners een fotoshoot houdt met hun mobieltjes. Een paar vogels vliegen over, en in de verte is het verkeer te horen. Temidden van deze rust staat Vladimir Iljitsj Oeljanov statig op zijn sokkel. Wij herkennen hem meteen: daar staat Vadertje Lenin .

    lenin bishkek 534  manas bishkek 537
    In Bisjkek is Lenin naar de achterzijde van het nationaal museum verplaatst, aan de voorkant heeft Manas zijn plek ingenomen

    De standbeelden van communistische grootheden brengen de herinnering aan de Sovjet-Unie tijdens onze reis tot leven. Voor elk van de 14 voormalige Sovjet-republieken vertegenwoordigen ze een ander verleden. De enige overeenkomst was de vraag die na de onafhankelijkheid beantwoord moest worden: wat doen we ermee? Moet ‘Vadertje’ worden behouden en gekoesterd, of is het definitief ‘Goodbye Lenin?’
    .
    In Kirgizië bleven Lenin en zijn beeltenissen in elk geval bewaard. “Lenin’s standbeeld heeft nog tot 2003 op zijn oude vertrouwde plek gestaan, midden op het grote plein van Bisjkek,” zegt Ian Claytor. Hij woont vanaf 1995 in Bishkek en runt een toeristenbureau. Sinds die tijd heeft Claytor zich verdiept in de geschiedenis van Kirgizië, en blogt  hij bijna dagelijks over de hoofdstad. “De overheid besloot om het Leninbeeld te verplaatsen naar de andere kant van het museum, uit het zicht. Op de sokkel van Lenin staat sindsdien Manas op zijn paard, een traditionele Kirgizische volksheld.” Het was een maatregel om het Kirgizische volksgevoel te laten opleven, en om aan te geven dat het land nu zelfstandig is.
    .
    Ook in buurland Tadzjikistan werd besloten om het 23-meter hoge beeld van Lenin in Choedzjand te verplaatsen. Zijn Tadzjiekse plaatsvervanger is Koning Somoni, een historisch persoon van belang voor de Tadzjiekse geschiedenis. Overal komt de naam Somoni terug, van de hoofdwegen tot de naam van de Tadzjiekse munt. Het grootste Leninbeeld van Centraal Azië werd per convoi exceptionelle weggevoerd naar een naamloos park aan de rand van de stad.
    lenin khujand 526   somoni 529
    In Choedzjand heeft Koning Somoni Lenin van zijn plek verdreven
    .

    In Oekraïne en Wit-Rusland is Lenin’s beeltenis op sommige plekken nooit weggeweest; op eerdere etappes troffen we Lenin daar als communistisch middelpunt van de centrale pleinen in respectievelijk Cherson en Minsk.

    lenin kherson 535  lenin minsk 537
    In Cherson (Oekraïne) en Minsk (Wit Rusland) staat Lenin nog stevig op zijn sokkel
    .
    Dat het ook minder vreedzaam kan, blijkt onder meer in Oezbekistan. Gelijk na de onafhankelijkheid begon de autoritaire president Karimov met een zuiveringsactie tegen alles wat ooit Sovjet was geweest. Beelden en monumenten werden neergehaald, gebouwen en straten kregen Oezbeekse namen en het cyrillische schrift werd vervangen door het Latijnse alfabet. Ook de Oezbeken kregen van hun president een nieuwe Vader des Vaderlands gepresenteerd: Koning Timoer. Volgens de Westerse geschiedenisboekjes een tamelijk wrede koning uit de tiende eeuw, maar de Oezbeekse overheid roemt hem vooral als machtig staatsman – en bovenal als heldhaftig Oezbeek.
    temur 530
    Koning Timoer heeft Lenin in Uzbekistan volledig verdreven
    .
    Ook in de Baltische staten is alles wat aan de USSR doet denken zorgvuldig opgeruimd. Het enige Leninbeeld in Estland staat in Narva bij de Russische grens, en is met een gepast gevoel van cynisme met het gelaat richting Rusland geplaatst.
      lenin estland 539  lenin narva 538
    In Narva staat Lenin op de Russische grens
    .
    Op het terras in Kirgizie neemt Bishkek-blogger Ian Claytor een slok van zijn koffie. “De mensen hier hebben weinig haat tegen de Sovjet-Unie. Laten we wel zijn, de fabrieken draaiden en mensen hadden werk. Nu is het ieder voor zich, en gaan veel bedrijven failliet.” Volgens Ian is dit een van de redenen waarom de beelden in Bishkek er nog staan.”Ze zijn zelfs beschermd als monumenten en mogen niet eens worden gesloopt, al zou men het wíllen. Voor de tegenstanders van het communisme is er slechts een overwinning, en dat is dat Lenin eerst naar de machtige bergen wees – zo van: ‘kijk eens hoe mooi onze Unie is’. Sinds zijn verhuizing wijst hij op dezelfde statige manier naar de grote ideologische vijand: de Amerikaanse Universiteit.”
    (klik op de foto’s om ze te vergroten)
    .
    Tekst en Foto’s: Sjoerd Klumpenaar en Gert-Jan Peddemors
    0
  • Rijden als een miljonair in Tadzjikistan

    Een gloednieuwe BMW parkeert naast een roestende Lada in de Tadzjiekse stad Choedzjand. Een man met zonnebril stapt uit en doet met zijn sleutelzendertje de auto op slot. Achter hem staan een Jeep en een Mercedes voor het stoplicht te wachten. Het is niet wat je zou verwachten in een land als Tadzjikistan, dat tot de 40 armste ter wereld behoort. Veel gezien zijn de Lexus RX350 en de Toyota Landcruiser V8 (respectievelijk 73 duizend en 126 duizend euro). Het straatbeeld roept veel vragen op: tijd voor een onderzoekje naar de Tadzjiekse automarkt.

    dure auto 477
    Veel Tadzjieken kunnen slechts dromen van een BMW

    Na enige navraag blijkt al snel hoe de luxe auto’s Tadzjikistan binnenkomen. “De Europese auto’s komen via Letland en Litouwen naar hier, de Japanse auto’s via Dubai,” zegt Maya, een modieus geklede vrouw van rond de veertig. We kijken vanuit een restaurant uit op haar grijze Mercedes, die dubbel geparkeerd staat naast de BMW cabrio van haar zusje. “Veel auto’s zijn gestolen, en gaan op de zwarte markt voor weinig weg. Een Lexus kost hier 20 duizend dollar , terwijl hij in werkelijkheid veel meer zou moeten kosten.” Als reden geeft Maya het systeem in Tadzjikistan. “Het is voor autohandelaren simpel om ze hier kwijt te raken, de autoriteiten zijn corrupt en de douane is zo lek als een mandje.” Snel voegt ze eraan toe dat ze op de financiële afdeling van een groot telecombedrijf in Zweden werkt, mocht ik twijfelen aan hoe ze haar Mercedes kon betalen.

    De bestuurders
    Al is de prijs voor een Lexus niet op marktwaarde; er blijft nog steeds 20 duizend dollar over. Wie kan dat betalen? Op internet staan de nodige verklaringen, waarvan drugssmokkel de meest voorkomende is. Met Afghanistan als buurland is Tadzjikistan een belangrijke doorvoerhaven voor heroïne richting Rusland en Europa. Het antwoord van veel Tadzjieken op het onderwerp drugssmokkel is ontwijkend – al ontkent niemand het bestaan ervan. “Sommige mensen houden zich hier bezig met zaken die niet helemaal kloppen,” zegt Farhod, een gezette Tadzjiek na zijn tweede glas wodka. “Het is soms beter om niet te veel vragen te stellen. Na de Sovjet-Unie moesten we onszelf redden, en ieder doet dat op zijn eigen manier.”

    Corruptie
    Ook de overheid speelt een rol in het Tadzjiekse wagenpark. Het Ministerie van Verkeer veilt per opbod nummerbordcombinaties. Veel (invloed)rijke Tadzjieken tellen grof geld neer voor een eigen combinatie; vooral zevens, enen en nullen zijn gewild. Naar verluidt kan een nulletje extra op je Lexus veel politieogen de andere kant op laten kijken bij checkpoints, als agent wil je immers geen ruzie met vrienden van de burgemeester of de president. Op deze manier blijven veel kofferbakken gesloten, niet bepaald ongunstig voor drugssmokkel. “De prijs van een nummerbord? Sommige combinaties kunnen wel tienduizend dollar kosten,” zegt Maya.

    Er komt een man naar ons tafeltje gelopen en pakt een stoel. Hij begroet ons joviaal in het Russisch, en blijkt naast een goede vriend van Maya ook een hooggeplaatst politieagent te zijn. Ondanks zijn vrije dag gaat om de vijf minuten zijn telefoon. “Dit is een vriendin van hem die bang is om te worden aangehouden. Of hij haar kan helpen als ze gecontroleerd wordt”, vertaalt Maya het vierde telefoongesprek vanuit het Russisch. “Zo gaan die dingen hier”. Na te hebben afgerekend stapt ze in haar auto, de agent zit al naast haar op de bijrijdersstoel. Ze glimlacht veelbetekenend: “hij is gewoon een goede vriend van me, die heeft iedereen toch?”

    Tekst en foto: Sjoerd Klumpenaar en Gert-Jan Peddemors

     

    0
  • De voordelen van vrouw zijn in Oezbekistan

    Nog voordat ik mijn zware rugzak heb neergezet in het eerste hotel in de hoofdstad Tasjkent, vliegt een Amerikaanse toerist op me af. Door middel van een krachtig betoog maakt hij duidelijk dat ik mijn plek dien te weten in dit land. “Mannen geven jou echt geen hand hier. En je kunt ook wel vergeten dat ze je aankijken tijdens een gesprek. Doe je niets aan, zo denken mannen nou eenmaal over vrouwen hier.”

    vrouw 520

    Inmiddels loop ik twee weken rond in Oezbekistan, en zijn de handen die ik van mannen heb gekregen op drie vingers te tellen. Wanneer ik met mijn mannelijke reisgenoten over straat loop, vraagt er regelmatig een Oezbeek aan hen waar ze vandaan komen, hoe ze heten en wat voor werk ze doen. Aan mij niet, en tot mijn verbazing vind ik het heerlijk. Geen handen die vlak daarvoor in neuzen graaiden, of openingszinnen over mooie blonde haren om een walgelijk kitscherig armbandje te verkopen. Al meerdere keren waande ik me Harry Potter onder zijn mantel van onzichtbaarheid, terwijl mannen glazig langs mij keken tijdens een gesprek.

    ‘Praten doe ik wel met vrouwen’
    Hoewel ik als toerist uitsluitend voordelen kan bedenken, kan ik me voorstellen dat er bij Oezbeekse vrouwen een gevoel van onderdrukking boven drijft, wanneer ze consequent niet worden opgemerkt in het sociale leven. Op de vraag of ze dat ook werkelijk zo ervaren, reageert een vrouw voor de deur van een kebabzaakje nogal fel. “Het is geen onderdrukking, het is onze traditie die al eeuwen zo standhoudt. Ik vind het prima dat ik mannen geen hand hoef te geven. Bovendien als mannen met elkaar praten, hoef ik me echt niet in dat gesprek te mengen. Praten doe ik wel met vrouwen.”

    Toch lijkt de Oezbeekse overheid anders te denken over de sociale interactie tussen mannen en vrouwen. Tijdens een groots aangekondigde themaweek, de afgelopen maand in Tasjkent, werd er geprobeerd om de deelname van vrouwen in het sociale en politieke leven te stimuleren. Een vrouw aan het aanrecht is passé wat de Oezbeekse overheid betreft. Er moet gelijkheid en onafhankelijkheid komen, terug naar het Sovjetideaal. De goedgebekte dame op straat geeft het project weinig kans. “Zelfs tijdens de Sovjetperiode, waarin mannen en vrouwen als gelijk werden bestempeld, wisten we deze traditie met trots te dragen en in stand te houden. Waarom zouden we dat nu opgeven?”

    In Tasjkent was het tijdens de themaweek net zo stil als anders. Hoewel het evenement groots werd aangekondigd door de overheid, hebben we geen workshops, publiek debatten of aankondigingen daarvan kunnen vinden. De straten en pleinen bleven leeg. We vertrekken naar buurland Tadzjikistan, waar ik bij de grens voor de laatste keer profiteer van mijn geslacht. Terwijl Gert-Jan en Sjoerd hun rugtassen stuk voor stuk laten ontleden, lach ik vriendelijk, geef ik géén hand en loop ik zonder problemen het buurland binnen.

    Tekst en Foto: Lindsey Groot en Gert-Jan Peddemors

    1
    0
  • De Tadzjiekse toekomst ligt over de grens

    Een vrolijk jongensgezicht doet de deur open. Nog voordat we onze schoenen hebben uitgetrokken, worden namen van Nederlandse voetballers op ons afgevuurd. Iskander is zestien en had zich al de hele middag op ons bezoek verheugd. Zijn moeder nodigde ons een dag eerder uit voor een traditioneel Tadzjieks diner bij hen thuis, gewoon voor de gezelligheid. Voor Iskander is het veel meer dan dat. Hij droomt van een leven als profvoetballer, en dan is het bezoekje van drie Hollanders de eerste springplank naar succes in de Europese voetbalhemel.

    iskandar 517

    Hoewel hij zich vol overgave op het voetballen stort, beseft Iskander dat de kans klein is dat hij net zo groot wordt als zijn held Ronaldo. Hij heeft geen plan B, maar dat geeft niet. De mogelijkheden liggen voor het oprapen in dat geweldige Europa, daar zijn twee neefjes die al jarenlang in Londen wonen en studeren nota bene het levende bewijs van. De tiener staat symbool voor het Tadzjikistan van na de Sovjet-Unie. Volgens het CIA Factbook werkt maar liefst dertig procent van de Tadzjiekse mannen in het buitenland. Met elkaar zorgen zij voor bijna de helft (47%) van het BNP. Tadzjikistan is daarmee het land dat wereldwijd veruit het meest afhankelijk is van haar arbeidsmigranten. De cijfers zijn op bizarre wijze terug te zien in het dagelijks leven: treinen naar Moskou zitten wekelijks bomvol, en in veel boerendorpen is geen man meer te bekennen.

    Hoe Tadzjikistan in deze situatie terecht is gekomen, wordt ons verteld door Mansur. Hij is 27 en studeerde vorig jaar af aan de Technische Universiteit in Choedzjand. Net als alle andere jonge mannen die we spreken, ziet hij zijn toekomst eerder in het buitenland dan in Tadzjikistan. Hij zou later graag voor het Russische Gazprom werken. “Sinds de onafhankelijkheid is het snel bergafwaarts gegaan met ons land. De katoenindustrie is compleet op zijn gat komen te liggen. Het afzetgebied, namelijk de hele Sovjet-Unie, werd in een klap van de kaart geveegd. De overheid deed er vervolgens niks aan om de economie er weer bovenop te helpen. Om toch brood op de plank te krijgen, gaan veel mensen naar het buitenland.”

    Zo’n beetje iedereen in Tadzjikistan heeft wel een familielid dat in Rusland werkt. Voor Mansur is dat niet anders. “Mijn broer studeert in Moskou en mijn vader werkt daar als beveiliger. Het schrijnende is dat hij hoog is opgeleid en veel meer in zijn mars heeft, maar hier komt hij niet aan de bak. Het is moeilijk. We zien hem één keer per jaar en missen elkaar enorm.” Mansur lijkt de hoop te hebben opgegeven, zelfs met de verkiezingen van november in aantocht. “President Rachmon zit er al sinds de onafhankelijkheid. Er zijn wel andere kandidaten, maar die maken het verschil niet. Ander gezicht, maar hetzelfde beleid.”

    Het traditionele Tadzjiekse diner bij onze gastvrouw is inmiddels in volle gang. Na het hoofdgerecht staat Iskander op. Voor de derde keer eist hij dat we beloven dat hij welkom is bij ons, als hij het in Nederland gaat maken als profvoetballer. Het liefst bij Ajax, waar grootheden als Eriksen en Huntelaar speelden. Bovendien deed de club uit Amsterdam het ook altijd goed op het virtuele gras van de Playstation. Zijn moeder zet haar zoon op pragmatische wijze met zijn beide voetbalbenen terug op de grond. “Je bent zestien, en je hebt mijn toestemming nodig om te reizen. Tot je achttiende kun je daarnaar fluiten.”

    Even later vertelt ze tijdens een onderonsje dat haar zoon gewoon helemaal gek is van voetbal, maar veruit het gelukkigst is in Tadzjikistan. Hij heeft alles hier, zijn familie, school en vrienden. Al die grote praat over voetbal in Europa was gewoon een kwestie van ‘in the heat of the moment.’ Het lijkt een mentale voorbereiding voor het moment dat erop volgde. Nog net betrappen we Iskander op het wegpinken van een laatste traan, nadat hij in huilen was uitgebarsten op de schouders van Gert-Jan. Onwetend als we zijn, beloven – en vooral – hopen we dat hij het gaat maken op het Europese gras. Zijn eerste drie Hollandse vrienden zijn in ieder geval een feit.

    familie 518
    Tekst en foto’s Lindsey Groot en Gert-Jan Peddemors
    3
  • De verboden vruchten uit het Westen

    Bij de buren van ons hotel prijkt een grote gele M op de voorgevel. De vergeelde reclameborden en het karige interieur verklappen dat het zaakje in de verste verte niet iets te maken heeft met de alombekende multinational. Het is een slimme marketingtruc van de buurman. Zolang Oezbekistan de westerse wensen van haar inwoners niet vervult, is hij de beroerdste niet om die taak – zo goed als hij kan – op zich te nemen.

    merken 473

    McDonalds is lang niet de enige multinational zonder filiaal in Oezbekistan. Ook Apple, Starbucks en Walmart hebben hier nog geen voet aan de grond weten te krijgen. Aan het gebrek aan vraag lijkt het in ieder geval niet te liggen. Op zo´n beetje elk product wordt een logootje van een van de grote jongens geplakt. Stilettohakken beplakt met glimmende appeltjes zijn dan ook geen uitzondering. En als het aan de Oezbeken ligt, produceert het miljoenenbedrijf van Steve Jobs ook al jarenlang autovelgen. Mocht je als Oezbeek financieel niet in de gelegenheid zijn om een dergelijk merkproduct aan te schaffen, kun je op de markt terecht. Met een plastic merktasje naar keuze, lijkt het tenminste nog alsof je onlangs een dure aankoop hebt gedaan.

    Het zichtbare verlangen naar de aanwezigheid van westerse producten en bedrijven, lijkt president Karimov echter koud te laten. De wetgeving is eenduidig over de mogelijkheden voor multinationals om zich hier te vestigen. Met de komst van dat soort reuzen zouden lokale bedrijven binnen de kortste keren hun deuren kunnen sluiten. ‘Nee’ luidt dan ook het antwoord. Dat is te kort door de bocht vindt Bilal, een student Economie in Tasjkent. Met zijn studieachtergrond heeft hij de wetgeving goed in zijn hoofd zitten. Bovendien werkte hij al eerder voor de Oezbeekse overheid. ‘Het is wel degelijk mogelijk voor McDonalds om hier te komen, alleen niet onder hun eigen naam. Als ze dat onder een Oezbeekse naam doen en vervolgens McDonalds op hun voorgevel zetten, is het geen probleem.´ Mijn vraag over waarom deze multinationals dat dan niet allang gedaan hebben, weet hij direct te tackelen. Ze zijn gewoon dom, constateert hij.

    Er doemen enkele vraagtekens op bij het verhaal van Bilal, een jongen die voorheen betaald kreeg door de overheid. Een paar dagen eerder vroegen we zijn docent, onze hulp hier in Tasjkent, hetzelfde. Een Starbucks is hier wel geweest had hij gezegd. Razenddruk was het, totdat Starbucks erachter kwam dat het filiaal onder een lokale naam stond ingeschreven en de medewerkers eigenlijk nog nooit gehoord hadden van een Frappuccino. De deuren gingen per direct dicht.

    Dat de multinationals zich niet onder hun voorwaarden kunnen vestigen in Oezbekistan, lijkt de populariteit alleen maar goed te doen. Als een verboden vrucht worden de Amerikaanse en Europese merkproducten genuttigd. Het verlangen naar dergelijke producten maakt op pijnlijke wijze duidelijk wat voor lange weg het land nog te gaan heeft, als het gaat om mondialisering en het creëren van openheid.

    merken 472

    Met hart en ziel beschermen president Karimov en zijn familie hun land tegen de zevenkoppige draken uit het Westen. Een beleid dat op ironische wijze duidelijk maakt dat er uitzonderingen zijn die de regel bevestigen. Terwijl de bevolking zichtbaar snakt naar openheid en vernieuwing, lijkt deze droom alleen voor de Karimovjes zelf werkelijkheid te zijn geworden. Presidentdochter Gulnara Karimova spant daarmee de kroon: met een meervoudige persoonlijkheid als internationale popzangeres, sieradenontwerpster voor een Zwiters horlogemerk en ex-vrouw van een bekende Amerikaanse zakenman, is zijzelf het ultieme eindproduct van mondialisering.

    merken 474

    Tekst en Foto’s: Lindsey Groot en Gert-Jan Peddemors

    0
  • Geboren in het verkeerde land

    Een groepje vrouwen zit achter hun verkoopwaar met elkaar te kletsen. Ze beginnen te giechelen als ik zuchtend nog maar een keer het zweet van mijn voorhoofd veeg. ‘Leuk broekje heb je aan!’ roept een van hen. ‘Kun je je voorstellen hoe heet wij het hebben?’ Ze wijst naar haar strakke legging en lange zwarte jurk. Ze hebben gelijk, ik stel me aan.

    vrouw 462

    Een van de dames escorteert me naar haar verkoopwaar. Na een paar minuten maken haar verkooppraatjes ruimte voor een gesprek over iets dat haar écht bezighoudt. ‘Oezbekistan is simpelweg een hete gevangenis. Als mensen mij vertellen dat ze naar Oezbekistan willen verhuizen, dan vraag ik of ze gek zijn en vertel dat ze er vooral ver vandaan moeten blijven.’ Mariya is 27 en verkoopt zijden shawls tegenover een eeuwenoude moskee in de stad. Ze is bijzonder in haar soort. Niet eerder hoorden we een Oezbeek ook maar een minuscuul puntje van kritiek geven op het thuisland en haar regering. Volgens Mariya is het angst, en zijn de schone schijnverhalen onzin. ‘Ik ben voor niemand bang. Mensen moeten weten wat voor verschrikking dit land is.’

    Niet altijd woonde Mariya in Oezbekistan. Vlak na de val van het Sovjetimperium zag haar familie hoe hun land aan haar lot werd overgelaten en besloten ze hun geluk te beproeven in Moskou. Ze heeft er alleen maar goede herinneringen aan overgehouden. Haar wereld stortte dan ook in toen haar moeder zeven jaar later vertelde dat ze het niet langer aankon om in Moskou te blijven en terug wilde naar Oezbekistan. ‘Mijn moeder associeerde Moskou met de dood. Ze zag met haar eigen ogen hoe mijn oom daar omkwam bij een auto-ongeluk. Dat beeld heeft ze nooit uit haar hoofd gekregen.’ Mariya’s moeder dacht dat het beter zou gaan in Oezbekistan, waarop de hele familie weer terugkeerde. Het emigratiebeleid had de Oezbeekse overheid inmiddels aangepast: terugkeren naar Oezbekistan was geen probleem, maar vervolgens weer vertrekken naar een ander land is volgens Mariya onmogelijk geworden.

    Inmiddels studeert Mariya in de avonduren medicijnen. Het was een keuze van haar moeder, zelf had ze liever shawls ontworpen. ‘Daar valt niks in te verdienen,’ had haar moeder gezegd. Mariya probeert er de voordelen van in te zien, met deze studie kon ze immers het afgelopen halfjaar in haar geliefde Moskou studeren. Langer ging helaas niet, vertelt ze met enige frustratie in haar stem. ‘Onze overheid verstrekt geen visum voor een langere periode. Ze zijn bang dat we het land massaal verlaten. En terecht.’

    Elke dag vertelt Mariya haar moeder hoe erg ze naar Moskou verlangt. Haar moeder ziet de bui al hangen en heeft uit voorzorg haar paspoort verstopt. ‘Snap je nou waarom dit land een gevangenis is?’ probeert ze –inmiddels op luide toon– duidelijk te maken. ‘Ook tijdens het Sovjetregime leefden we in een gevangenis hoor, maar nu is mijn cel wel tig keer kleiner geworden.’

    Zoveel eisen stelt Mariya niet, vindt ze. Als Moskou niet lukt, is Turkije ook goed. Istanbul schijnt tenslotte een prachtige stad te zijn. ‘Ik ben in het verkeerde land geboren. Ik mis McDonalds en ik wil weer net zulke korte broekjes dragen als jij zonder voor hoer te worden uitgemaakt. Maar bovenal mis ik vrijheid.

    Tekst en Foto: Lindsey Groot en Gert-Jan Peddemors

    5